رله بی متال یکی از ساده‌ترین و در عین حال مهم‌ترین قطعات حفاظتی تابلو برق است؛ قطعه‌ای کوچک که زیر کنتاکتور نصب می‌شود و با گرم شدن و خم شدن تیغه‌های دوفلزی، موتور را پیش از سوختن از مدار خارج می‌کند. در این بخش از فروشگاه برق و صنعت شاهین، انواع رله بی متال برندهای اشنایدر، زیمنس و جنرال الکتریک عرضه می‌شود و در ادامه، ساختار، نحوه سیم‌بندی، سازگاری با کنتاکتورها و روش تست آن را توضیح داده‌ایم. اگر به دنبال راهنمای کامل کلاس تریپ و حفاظت موتور هستید، صفحه انواع رله حرارتی را هم ببینید.
ساختار رله بی متال: هر بخش چه کاری انجام می‌دهد؟
قلب رله بی متال سه تیغه دوفلزی است که هر کدام کنار یک المنت گرمایشی قرار دارند و جریان یکی از فازهای موتور از آن المنت عبور می‌کند. حرکت این تیغه‌ها به یک اهرم دیفرانسیلی منتقل می‌شود؛ اگر یکی از فازها قطع شود و تیغه‌ها به‌طور نامساوی خم شوند، این اهرم قطع را سریع‌تر انجام می‌دهد. یک تیغه جبران‌کننده هم اثر دمای محیط را خنثی می‌کند تا گرمای داخل تابلو به‌تنهایی باعث قطع نشود.
روی بدنه، یک پیچ تنظیم با درجه‌بندی آمپر، دکمه ریست با امکان انتخاب حالت دستی یا خودکار، دکمه تست برای شبیه‌سازی قطع و در بسیاری از مدل‌ها دکمه توقف برای باز کردن کنتاکت فرمان قرار دارد. یک پنجره کوچک نشانگر هم نشان می‌دهد رله عمل کرده است یا نه، که در عیب‌یابی تابلو بسیار کمک می‌کند.
ترمینال‌ها و نحوه سیم‌بندی رله بی متال
ترمینال‌های قدرت با علامت‌های 2/T1، 4/T2 و 6/T3 مشخص می‌شوند و پایه‌های ورودی رله مستقیماً به خروجی کنتاکتور پیچ می‌شوند. در مدار فرمان، کنتاکت بسته ۹۵-۹۶ به‌صورت سری با شستی استاپ و بوبین کنتاکتور قرار می‌گیرد؛ وقتی رله عمل کند، این کنتاکت باز و کنتاکتور قطع می‌شود. کنتاکت باز ۹۷-۹۸ هم معمولاً به یک چراغ سیگنال خطا یا ورودی PLC وصل می‌شود تا اپراتور علت توقف را بداند.
برای مثال در یک راه‌انداز ساده که از کنتاکتور LC1D09M7 استفاده می‌کند (برای دیدن مشخصات، قیمت کنتاکتور ۹ آمپر اشنایدر را ببینید)، رله بی متال سری LRD مستقیماً زیر کنتاکتور پیچ می‌شود و فقط سیم‌های ۹۵-۹۶ و در صورت نیاز ۹۷-۹۸ باید به مدار فرمان اضافه شوند.
جدول سازگاری رله بی متال با کنتاکتور
هر برند، رله بی متال مخصوص کنتاکتورهای خود را تولید می‌کند و در بیشتر موارد نمی‌توان رله یک برند را مستقیماً زیر کنتاکتور برند دیگر نصب کرد. رایج‌ترین ترکیب‌ها در بازار ایران عبارتند از:
| برند | سری رله بی متال | کنتاکتور سازگار |
|---|---|---|
| اشنایدر | LRD | TeSys D (LC1D) |
| زیمنس | 3RU2 | 3RT2 |
| ABB | TF | AF |
| جنرال الکتریک | RT | CL |
| LS | MT | MC |
اگر در تابلو از کنتاکتورهای اشنایدر استفاده می‌کنید، انواع کنتاکتور اشنایدر را ببینید و برای تابلوهایی با کنتاکتور جنرال الکتریک، قیمت بی متال جنرال الکتریک RT1M را بررسی کنید. اگر رله و کنتاکتور هم‌برند نیستند یا فضای کافی زیر کنتاکتور وجود ندارد، از ترمینال بلاک مخصوص نصب جداگانه استفاده می‌شود.
انتخاب رنج رله بی متال
محدوده هر رله بی متال یک بازه قابل تنظیم است، مثلاً ۹ تا ۱۳ آمپر یا ۱۲ تا ۱۸ آمپر. جریان نامی پلاک موتور باید داخل این بازه، ترجیحاً نزدیک وسط آن، قرار بگیرد و پیچ تنظیم روی همان عدد تنظیم شود. اگر جریان موتور لبه بازه باشد، رنج بعدی یا قبلی را انتخاب کنید تا امکان تنظیم دقیق از بین نرود. نکات مربوط به کلاس تریپ و تنظیم در راه‌اندازی ستاره مثلث را در صفحه رله حرارتی به‌طور کامل توضیح داده‌ایم.
روش تست رله بی متال و عیب‌یابی رایج
برای تست سریع، ابتدا برق مدار را قطع کنید و با مولتی‌متر مطمئن شوید کنتاکت ۹۵-۹۶ بسته و کنتاکت ۹۷-۹۸ باز است. سپس دکمه تست را فشار دهید؛ در رله سالم، ۹۵-۹۶ باز و ۹۷-۹۸ بسته می‌شود و پنجره نشانگر تغییر وضعیت می‌دهد. پس از ریست، هر دو کنتاکت باید به حالت اولیه برگردند. برای بررسی دقیق زمان قطع در جریان مشخص، از دستگاه تزریق جریان استفاده می‌شود.
رایج‌ترین مشکل، قطع شدن بی‌دلیل رله است. شل بودن پیچ ترمینال‌های قدرت باعث گرم شدن محل اتصال و انتقال حرارت به تیغه‌ها می‌شود؛ دمای بالای داخل تابلو، تنظیم کمتر از جریان واقعی موتور و عدم تعادل ولتاژ شبکه هم از دلایل دیگرند. برعکس، اگر رله با وجود داغ شدن موتور عمل نمی‌کند، معمولاً رنج آن بیش از حد بزرگ انتخاب یا تنظیم شده است.
رله بی متال یا حفاظت با سنسور PTC؟
رله بی متال جریان موتور را می‌سنجد و از روی آن، گرم شدن سیم‌پیچ را تخمین می‌زند. اما در شرایطی مانند مسدود شدن فن خنک‌کننده، دمای محیط بالا، راه‌اندازی‌های پشت سر هم یا موتورهایی که با اینورتر در دور پایین کار می‌کنند، موتور ممکن است بدون افزایش جریان داغ شود. در این موارد، سنسورهای PTC که داخل سیم‌پیچ نصب می‌شوند، دمای واقعی را اندازه می‌گیرند؛ برای موتورهای حساس می‌توانید برای خرید سنسور دمای PTC اقدام کنید و آن را در کنار بی متال به کار ببرید.
جالب است بدانید اصل بی متال فقط در رله‌های اضافه بار کاربرد ندارد و بسیاری از ترموستات‌های مکانیکی تابلو هم بر همین پایه کار می‌کنند؛ برای کنترل فن یا هیتر داخل تابلو، قیمت ترموستات تابلو فاندیس را ببینید.
قیمت رله بی متال به چه عواملی بستگی دارد؟
قیمت رله بی متال به برند، محدوده جریان، سری کنتاکتور سازگار، کلاس تریپ و امکاناتی مانند حساسیت به قطع فاز و انتخاب ریست دستی یا خودکار بستگی دارد. رنج‌های پایین معمولاً اقتصادی‌ترند و با بزرگ‌تر شدن رنج، قیمت بالا می‌رود. برای اطلاع از قیمت روز و موجودی هر مدل، صفحه همان محصول را ببینید یا برای استعلام قیمت روز با کارشناسان فروش تماس بگیرید.
خرید رله بی متال از برق و صنعت شاهین
برق و صنعت شاهین رله‌های بی متال و کنتاکتورهای سازگار با آن‌ها را برای تابلوسازان و واحدهای تعمیر و نگهداری عرضه می‌کند. برای آشنایی با جایگاه این قطعه در کنار سایر اجزای تابلو، مقاله انواع تجهیزات تابلو برق صنعتی را هم ببینید. ساده‌ترین راه برای انتخاب درست این است که پیش از خرید رله بی متال، مدل کنتاکتور و جریان پلاک موتور را برای کارشناسان ما بفرستید.
سوالات متداول درباره رله بی متال
آیا از رله بی متال برای موتور تک‌فاز می‌توان استفاده کرد؟
بله؛ برای اینکه مکانیزم حساس به قطع فاز به‌اشتباه عمل نکند، جریان موتور را به‌صورت سری از هر سه پل رله عبور دهید.
آیا رله بی متال یک برند زیر کنتاکتور برند دیگر نصب می‌شود؟
معمولاً نه، چون ابعاد و فاصله ترمینال‌ها متفاوت است. در این حالت یا رله هم‌برند کنتاکتور را انتخاب کنید یا از ترمینال بلاک نصب جداگانه استفاده کنید.
دکمه تست و دکمه توقف روی رله بی متال چه تفاوتی دارند؟
دکمه تست قطع واقعی رله را شبیه‌سازی می‌کند؛ کنتاکت ۹۵-۹۶ باز، کنتاکت ۹۷-۹۸ بسته و نشانگر فعال می‌شود. دکمه توقف فقط کنتاکت ۹۵-۹۶ را باز می‌کند تا کنتاکتور قطع شود، بدون اینکه سیگنال خطا ارسال شود.